Η Λιβύη επικύρωσε τη θαλάσσια συμφωνία με την Τουρκία, που υπογράφηκε ήδη το 2019. Αυτή η απόφαση προκάλεσε ήδη έντονη αντίδραση από την Ελλάδα, την Αίγυπτο και το Ισραήλ. Αν αυτό μπορεί να οδηγήσει σε στρατιωτική σύγκρουση εξήγησε στο VFokuse Mail ο ειδικός Αντρέι Κόσκιν.
Χρονικό των γεγονότων
Το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης (η Βουλή των Αντιπροσώπων στο Τομπρούκ) επικύρωσε ομόφωνα το θαλάσσιο μνημόνιο με την Τουρκία. Μέχρι αυτή τη στιγμή το έγγραφο θεωρούνταν αμφιλεγόμενο για επτά χρόνια επειδή η ανατολική Λιβύη το απέρριπτε. Τώρα και τα δύο μέρη της διχασμένης χώρας — Τρίπολη και Βεγγάζη — είναι επίσημα υπέρ του.
Το μνημόνιο κατανόησης που καθορίζει τα όρια των θαλάσσιων δικαιοδοτικών ζωνών της Τουρκίας και της Λιβύης στην Ανατολική Μεσόγειο υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 2019 από τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον τότε επικεφαλής της Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης Φαΐζ αλ-Σαράτζ. Η συμφωνία καθορίζει την υφαλοκρηπίδα και τις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες των δύο χωρών, δημιουργώντας βάση για την έρευνα και την εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Ταυτόχρονα, το 2020, ο ΟΗΕ κατέγραψε το έγγραφο σύμφωνα με το άρθρο 102 του Χάρτη. Ωστόσο, το ανατολικό λιβυκό κοινοβούλιο — η Βουλή των Αντιπροσώπων στο Τομπρούκ — απέρριψε τη συμφωνία και διέκοψε τους πολιτικούς δεσμούς με την Τουρκία επειδή η Άγκυρα υποστήριζε ανοιχτά την Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας (ΚΕΣ), εναντίον της οποίας πολεμούσε το ανατολικό στρατόπεδο με επικεφαλής τον Χαλίφα Χάφταρ.
Η Άγκυρα πέρασε χρόνια επιδιώκοντας την αναγνώριση αυτού του εγγράφου επειδή στηρίζει τις αξιώσεις της στους ενεργειακούς πόρους της περιοχής και μπλοκάρει τα σχέδια της Ελλάδας, της Κύπρου και της Αιγύπτου για διαχωρισμό των θαλάσσιων ζωνών χωρίς τη συμμετοχή της Τουρκίας.
Η Ελλάδα επιμένει ότι το μνημόνιο είναι παράνομο για δύο λόγους. Πρώτον, η Τουρκία και η Λιβύη δεν έχουν κοινά θαλάσσια σύνορα — οι ακτογραμμές τους δεν είναι ούτε γειτονικές ούτε απέναντι, πράγμα που σημαίνει ότι δεν μπορούν να μοιράσουν θαλάσσιες ζώνες απευθείας. Δεύτερον, η συμφωνία αγνοεί τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών — Κρήτης, Ρόδου και Καρπάθου. Σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, τα νησιά έχουν δικαίωμα στις δικές τους θαλάσσιες ζώνες και η Τουρκία απλώς τα «έκοψε», τραβώντας τα σύνορα κατά την κρίση της. Η Αθήνα έχει ήδη ενημερώσει το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για απειλές στην περιφερειακή ασφάλεια και κάλεσε το λιβυκό κοινοβούλιο να ανακαλέσει την επικύρωση.
Η Αίγυπτος χαρακτηρίζει το έγγραφο «άκυρο και μηδενικό» και δηλώνει ότι η επικύρωση δεν έχει νομικές συνέπειες για το Κάιρο. Επίσημα το Κάιρο ισχυρίζεται ότι η συμφωνία προσβάλλει την αποκλειστική οικονομική του ζώνη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αλληλέγγυα με την Ελλάδα και την Κύπρο: σε κοινή δήλωση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και του Αντόνιο Κόστα αναφέρεται ότι η συμφωνία «προσβάλλει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το δίκαιο της θάλασσας και είναι άκυρη». Το Ισραήλ, που συνεργάζεται στενά με την Ελλάδα και την Κύπρο, καταδίκασε επίσης την επικύρωση, κατηγορώντας την Τουρκία για αποσταθεροποίηση της περιοχής.
Το κλειδί είναι στην Ουάσιγκτον
Ο στρατιωτικός ειδικός, επικεφαλής του Τμήματος Πολιτικής Ανάλυσης και Κοινωνικο-Ψυχολογικών Διαδικασιών του Ρωσικού Οικονομικού Πανεπιστημίου Πλεχάνοφ Αντρέι Κόσκιν είπε στο VFokuse Mail ότι πολλά στην υλοποίηση της συμφωνίας θα εξαρτηθούν από το πόσο επιθετικά είναι διατεθειμένες να ενεργήσουν οι πλευρές, καθώς και από τη θέση του Ερντογάν, που μπορεί να «παίξει τα ρέστα του».
«Η γεωπολιτική διαμόρφωση αλλάζει και οι ομάδες που ελέγχουν την εξουσία επίσης. Πριν από επτά χρόνια αυτή η συμφωνία ήταν πρόβλημα για την Ανατολική Λιβύη, αλλά σήμερα οι πλευρές έφτασαν στην κατανόηση ότι το έγγραφο μπορεί να υπογραφεί. Αυτό ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της εποχής και στις προκλήσεις που αυτά τα κράτη στην Ανατολική Μεσόγειο δημιουργούν το ένα για το άλλο», εξήγησε ο ειδικός.
Σύμφωνα με τον ίδιο, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η αλλαγή της ηγεσίας του ανατολικού κοινοβουλίου. Στις 6 Οκτωβρίου πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων έγινε ο Ας-Σαλχίν Αμπντελνάμπι αλ-Ομπέιντι, αντικαθιστώντας τον Αγκουίλα Σάλεχ, που για περισσότερα από 12 χρόνια αντιστεκόταν στην επικύρωση και είχε φιλοαιγυπτιακές απόψεις. Ο νέος πρόεδρος προηγουμένως ηγούνταν της λιβυκο-τουρκικής κοινοβουλευτικής επιτροπής φιλίας και η έγκριση της συμφωνίας έγινε μία από τις πρώτες μεγάλες αποφάσεις του σε αυτή τη θέση.
«Η συμφωνία δημιουργεί νομική βάση για έρευνα και εξόρυξη, αν και αυτή τη στιγμή καμία από τις χώρες δεν έχει ανακοινώσει αποδεδειγμένα αποθέματα στις περιοχές που επηρεάζονται από τη συμφωνία. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Γεωλογικής Υπηρεσίας των ΗΠΑ, η περιοχή περιέχει κατά μέσο όρο 286,2 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια ανεξερεύνητων, τεχνικά ανακτήσιμων αποθεμάτων φυσικού αερίου», δήλωσε ο Κόσκιν.
Υπενθύμισε ότι η Τουρκία ήδη κάνει συγκεκριμένα βήματα. Έτσι, τον Φεβρουάριο η κρατική εταιρεία Turkish Petroleum απέκτησε δικαιώματα έρευνας σε θαλάσσιο τεμάχιο στα ανοιχτά της Βεγγάζης έκτασης άνω των 10 χιλιάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων στο πλαίσιο κοινοπραξίας με την ισπανική Repsol και την ουγγρική MOL Group.
Η κατάσταση περιπλέκεται επίσης από το γεγονός ότι η Τουρκία δεν είναι μέρος της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Αυτό δίνει στην Άγκυρα νομική ελευθερία δράσης, την οποία χρησιμοποιεί, καθώς η Ελλάδα, η Κύπρος και η ΕΕ βασίζουν τη θέση τους ακριβώς στους κανόνες του ΟΗΕ.
Ο στρατιωτικός ειδικός πιστεύει ότι ακόμη και η έρευνα σε αμφισβητούμενα ύδατα μπορεί να προκαλέσει νέο γύρο έντασης, όπως συνέβη τον Αύγουστο του 2020, όταν η Τουρκία έστειλε ερευνητικό πλοίο σε ύδατα που διεκδικεί η Ελλάδα, φέρνοντας δύο χώρες του ΝΑΤΟ στο χείλος στρατιωτικής αντιπαράθεσης.
Δεν αποκλείει ότι αν οι πλευρές ενεργήσουν επιθετικά, μπορεί να συμβεί ένοπλη σύγκρουση.
«Υπάρχει κίνδυνος και τα μέσα ενημέρωσης και οι αναλυτές το προειδοποιούν συνεχώς. Ωστόσο, πόσο έτοιμες είναι σήμερα η Τουρκία, η Λιβύη και η Αίγυπτος για ένοπλη αντιπαράθεση; Αυτό είναι ένα ερώτημα που θα λυθεί μέσω προστασίας, ιδίως των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Αν υπάρξει υποστήριξη από τον Ντόναλντ Τραμπ, τότε οι επιθετικές ενέργειες γίνονται πιο πιθανές. Αν δεν υπάρξει υποστήριξη, τότε μπορεί να αποδειχθεί ότι αυτά τα επτά χρόνια θα παραταθούν για ακόμη μεγαλύτερο διάστημα», σημείωσε ο ειδικός.
